کشورمان از اعضای سازمان نفتی اوپک بوده و در بین کشورهای دارای بیشترین میزان ذخایر اثبات شده هم نفت و هم گاز قرار دارد . در طی دو سال اخیر صادرات نفت کشورمان به شدت کاهش یافته است و رتبه ایران از حیث صادرات نفت خام و کنداسه از رتبه سوم در دو سال قبل به رتبه پنجم تنزل یافته است .
در ارتباط با مصرف داخلی نیز باید بیان داشت 59 درصد از گاز طبیعی و 39 درصد از نفت ، مجموع مصرف داخلی انرژی را به خود اختصاص داده اند و زغال سنگ و نیروی آبی از سهم اندکی برخوردارند.
برای مطالعه سایر اطلاعات همچون : ذخایر نفتی - ساختار بخش نفت - اکتشاف و تولید - پروژه های بالادستی و پایین دستی - خطوط لوله - صادرات و پایانه های صادراتی به ادامه مطلب مراجعه فرمایید .

ذخایر نفت
براساس برآوردهای صورت گرفته تا ژانویه 2013، ایران با داشتن 154 میلیارد بشكه ذخایر اثبات شده نفت، 9 درصد كل ذخایر نفت جهان و بیش از 12 درصد ذخایر كشورهای اوپك را در اختیار دارد.
بیش از 50 درصد ذخایر نفت ایران در خشكی و منحصر در پنج میدان بزرگ است. بزرگترین میدان، میدان مارون با 22 میلیارد بشكه بوده و میدان‌های اهواز (18 میلیارد بشكه) و آغاجاری (17 میلیارد بشكه) در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
نفت خام ایران از حیث میزان گوگرد متوسط بوده و دامنه API آن بین 28 تا 35 است كه نشان می دهد نفت ایران عمدتاً از نوع سنگین می‌باشد. میزان ذخایر ایران در دریای خزر حدود 100 میلیون بشكه برآورد شده است. ضریب بازیافت در ایران پایین بوده و حدود 20 تا 30 درصد است.

ساختار بخش نفت
بخش نفت در ایران تحت نظارت شورای عالی انرژی است. این شورا در سال 2001 تشكیل شد. ریاست این شورا به عهده رئیس‌جمهور است. از جمله اعضای این شورا می‌توان به وزرای نفت، اقتصاد، صنعت و كشاورزی اشاره نمود.
شركت ملی نفت ایران (NIOC)، تحت نظارت وزارت نفت، مسئول همه پروژ‌ه‌های بالادستی نفت است. شركت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب (NISOC)، از شركت‌های تابعه NIOC، با پوشش دادن استان‌های خوزستان، بوشهر، فارس و كهكیلویه و بویر احمد، 80 درصد تولید نفت را برعهده دارد. اگرچه NIOC به صورت اسمی كنترل شبكه پالایش و توزیع داخلی را از طریق شركت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران (NIORDC) در اختیار دارد، اما در عمل بخش‌های بالادستی و پایین‌دستی از یكدیگر جدا هستند.
ایران از قراردادهای بیع متقابل برای اكتشاف و توسعه میادین نفتی خود استفاده می‌كند. در این گونه قراردادها، پیمانكار حق‌الزحمه دریافت كرده و به محض تكمیل توسعه یك میدان، مالكیت به شركت ملی نفت یا شركت تابعه آن باز می‌گردد. بازپرداخت هزینه سرمایه از درآمدهای حاصل از فروش نفت و گاز كسر می‌شود. نرخ بازده قراردادهای بیع متقابل ایران بین 12 تا 17 درصد بوده و دوره بازگشت سرمایه نیز حدود 5 تا 7 سال است.
در برنامه پنجم توسعه كه سال‌های 2010 تا 2015 را پوشش می‌دهد، افزایش ظرفیت تولید نفت خام تا 5 میلیون بشكه در روز تا سال 2015 در نظر گرفته شده است. به علاوه، این برنامه نیاز به سالانه 35 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش بالادستی را شناسایی كرده و پیش‌بینی می‌كند كه بخش عمده این وجوه از محل سرمایه‌گذاری‌های خارجی تحت رژیم قراردادی بیع متقابل تأمین خواهد شد. این در حالیست كه در برنامه چهارم توسعه (2005 تا 2010) تنها حدود 10 میلیون دلار سرمایه‌گذاری در بخش بالادستی جذب شده بود.

اكتشاف و تولید
 در سال 2012، تولید نفت ایران حدود 3 میلیون بشكه در روز بود. این سطح از تولید، حدود 17 درصد پایین‌تر از سطح سال 2011 (2/4 میلیون بشكه در روز) است. عمده این كاهش به دلیل اعمال تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران و هدف‌گیری بخش نفت است. در سال 2011، تولید كندانسه در ایران حدود 650 هزار بشكه در روز بوده است.
ایران دارای 34 میدان تولیدی (22 میدان ساحلی و 12 میدان فراساحلی) بوده و بیش از 71 درصد كل ذخایر در میدان‌های ساحلی قرار دارد. در حال حاضر، بزرگترین میدان تولیدی در ایران، میدان اهواز-آسماری بوده و میدان‌های مارون و گچساران در رتبه‌های بعدی قرار دارند. همه این میدان‌ها در استان خوزستان واقع شده‌اند.
حدود 45 درصد نفت تولیدی ایران از نوع نفت خام سنگین است كه منبع اصلی آن چند میدان ساحلی در جنوب ایران است. گچساران و مارون بزرگترین میدان‌های تأمین‌كننده نفت خام سنگین ایران هستند. سایر میادین مهم عبارتند از رگ سفید، اهواز، بنگستان، منصوری و بی‌بی حكیمه.
نفت خام سبك ایران از چندین میدان ساحلی در استان خوزستان بدست می‌آید. با این وجود، دو سوم نفت خام سبك از سه میدان اهواز-آسماری، کرنج و آغاجری استحصال می‌شود. بسیاری از میادین تولیدكننده نفت خام سبك در ایران سال‌هاست مشغول تولید هستند و به همین خاطر دچار افت فشار شده‌اند. به همین خاطر، شركت ملی نفت ایران از روش‌های پیشرفته بازیافت نفت خام (EOR) (عمدتاً تزریق گاز همراه) برای افزایش میزان بازیافت نفت خام استفاده می‌كند. البته استفاده از این روش به دلیل كمبود گاز طبیعی برای تزریق با مشكل روبرو شده است.
ایران ذخایری در دریای خزر دارد اما به دلیلی مناقشات مرزی با كشورهای آذربایجان و تركمنستان، اكتشاف و توسعه این میادین با وقفه روبرو شده است. ایران همچنین میادین مشترك ساحلی و فراساحلی با كشورهای همسایه از جمله عراق، قطر، كویت و عربستان دارد.

پروژه‌های بالادستی
آخرین تحولات
به دلیل تحریم‌ها و عدم حضور شركت‌های غربی در ایران، شركت‌هایی از چین و روسیه در كشور حضور یافته‌اند.
هنگامی كه كشف میدان آزادگان در سال 1999 اعلام شد، این میدان بزرگترین میدان در 30 سال قبل از آن بود. میدان آزادگان دارای 26 میلیارد بشكه ذخایر نفت اثبات شده بوده، اما پیچیدگی‌های زمین‌شناسی، استخراج از این میدان را دشوار ساخته است. این میدان به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده است. شركت ملی نفت چین (CNPC) توسعه دو فاز از این میدان را با حداكثر تولید 75 هزار بشكه در روز در هر فاز (جمعاً 150 هزار بشكه در روز) در اختیار دارد. جدیدترین برآوردها نشان می‌دهد كه فاز نخست تا سال 2016 به بهره‌برداری خواهد رسید.
در سال 2004، كنسرسیومی متشكل از NIOC (25 درصد) و INPEX ژاپن (75 درصد) موافقت‌نامه‌ای برای توسعه بخش جنوبی میدان آزادگان امضا كردند كه به دلیل تحریم متوقف شده است. در سال 2012، تولید از میدان آزادگان جنوبی به طور متوسط 50 هزار بشكه در روز بود. پیش‌بینی می‌شود حداكثر تولید در دو فاز به 260 هزار بشكه در روز برسد.

تولید فعلی
 از لحاظ تولید، میدان اهواز بزرگترین میدان در ایران بوده و از سه ناحیه آسماری، بنگستان و منصوری تشكیل شده است. ظرفیت تولیدی این سه سازند روی هم رفته 750 هزار بشكه در روز است. در این میان، آسماری بزرگترین سازند بوده و 530 هزار بشكه در روز تولید می‌كند. دومین میدان از لحاظ تولید، میدان مارون با تولید 500 هزار بشكه در روز است.
میدان ابوذر بزرگترین میدان فراساحلی ایران با ظرفیت تولیدی 175 هزار بشكه در روز است. NIOC در نظر دارد با توسعه این میدان، ظرفیت آن را به 220 هزار بشكه در روز برساند.
بخش پایین‌دستی و مصرف
پس از عربستان، ایران دومین كشور بزرگ مصرف‌كننده نفت در خاورمیانه است. مصرف داخلی ایران عمدتاً گازوئیل و بنزین است. در سال 2011، مجموع مصرف نفت در ایران حدود 7/1 میلیون بشكه در روز بوده كه 5/1 درصد كمتر از سال 2010 می‌باشد. تا ژانویه 2013، مجموع ظرفیت پالایشی ایران با 9 پالایشگاه فعال، حدود 5/1 میلیون بشكه در روز بود.
پالایشگاه آبادان قدیمی‌ترین و بزرگترین پالایشگاه ایران بوده و از سال 1913 تاكنون فعالیت می‌كند. در سال 2013، یك واحد جدید بنزین به این پالایشگاه اضافه شد. پالایشگاه اصفهان دومین پالایشگاه بزرگ ایران بوده كه از سال 1980 فعال بوده و ظرفیت آن برای رونق تولید بنزین درحال افزایش است.

خطوط لوله
ایران شبكه خطوط لوله گسترده‌ای دارد كه شامل 12 خط لوله به طول 63 تا 630 مایل است. طولانی‌ترین‌ خط لوله ایران، پالایشگاه بندرعباس را به پالایشگاه اصفهان و پایانه دریافت محصولات نفتی متصل می‌كند. ظرفیت این خط لوله در سال 2008 افزایش یافت و به بیش از 300 هزار بشكه در روز رسید. دومین خط لوله طولانی، میدان نفتی اهواز را به پالایشگاه تهران (و نیز اراك) متصل می‌كند. این خط لوله، بیش از 300 هزار بشكه نفت را در روز منتقل می‌كند.
NIOC قرارداد جدیدی را به ارزش 3/1 میلیارد دلار برای احداث دو خط لوله جدید با قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء (ص) منعقد كرده است. این خطوط لوله جدید، در مجموع 684 مایل طول داشته و نفت خام را از استان خوزستان به پالایشگاه نفت تهران انتقال خواهد داد. بعلاوه، قرارگاه خاتم‌الانبیاء درحال احداث سه خط لوله جدید برای انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی است. این سه خط لوله عبارتند از نائین -كاشان، رفسنجان-مشهد و بندرعباس-رفسنجان.

صادرات
در سال 2012، ایران حدود 5/1 میلیون نفت خام و كندانسه صادر كرده است. نفت خام سنگین سهم بیشتری از نفت خام سبك در صادرات ایران دارد. در سال 2012، خالص درآمد حاصل از صادرات نفتی ایران حدود 69 میلیارد دلار بود. این در حالیست كه درآمد نفتی ایران در سال 2011 معادل 95 میلیارد دلار بوده است. صادرات نفتی حدود 80 درصد درآمدهای صادراتی و بین 50 تا 60 درصد درآمد دولت را تشكیل می‌دهد.
از آگوست و سپتامبر 2012، صادرات نفت ایران تاحدودی بهبود یافت چرا كه ژاپن، كره جنوبی و هند كار صدور ضمانت‌نامه‌های كشوری برای نفت‌كش‌های حامل نفت خام و كندانسه ایران را آغاز كردند. به علاوه، چین و هند شروع به پذیرش ضمانت موسسه حمایت و جبران خسارت كیش (Kish P&I Club) برای نفت‌كش‌های حامل نفت خام به پالایشگاه‌های كشورشان نمودند.
علاوه بر نفت خام و كندانسه، ایران گاز مایع (LPG)، نفتا، نفت كوره، نفت سفید و بنزین نیز صادر می‌كند. در سال 2011، ایران حدود 320 هزار بشكه در روز فرآوده‌های نفتی صادر كرده است. مقصد اصلی LPG ایران بازارهای آسیایی بویژه ژاپن، كره جنوبی و اندونزی بوده و نفت كوره نیز به شرق آسیا از جمله سنگاپور می‌رود. در سال 2011، ایران حدود 3000 بشكه در روز بنزین به افغانستان و عراق صادر كرده است.
ایران همچنین از سال 1997 موافقت‌نامه‌های سواپ با آذربایجان، قزاقستان و تركمنستان دارد. براساس این موافقت‌نامه‌ها، ایران در بندر نكا در دریای خزر نفت خام دریافت كرده و آن را در پالایشگاه‌های تهران و تبریز پالایش می‌كند. در مقابل، ایران همان میزان نفت خام را از بنادر خلیج‌فارس صادر می‌نماید. طی سال‌های 2009 و 2010، حجم نفت مبادله شده براساس این موافقت‌نامه‌ها بطور متوسط به 100 هزار بشكه رسیده اما پس ازآن به دلیل اختلاف نظر در مورد بندهای قراردادی، به 40 هزار بشكه در روز كاهش یافته است.

 
پایانه‌های صادراتی
 تقریباً تمام صادرات نفت ایران از سه پایانه صادراتی جزیره خارك، لاوان و سیری صورت می‌گیرد. ظرفیت صادراتی این سه پایانه روی هم رفته حدود 6 میلیون بشكه در روز است. جزیره خارك بزرگترین و مهمترین پایانه صارداتی ایران بوده و بخش عمده صادرات از این پایانه صورت می‌گیرد. از 10 اسكله این پایانه، 6 اسكله عملیاتی بوده و می‌تواند پذیرای نفت‌كش‌هایی با وزن مرده (deadweight tons)[1] 90 هزار تا 275 هزار تن باشد. بعلاوه، اسكله غربی (Sea Island) دارای چهار پهلوگیر است كه سه مورد از آنها می‌توانند بارگیری نفت‌كش‌ها را تا 500 هزار تن وزن مرده انجام دهند. ظرفیت مخازن این جزیره نیز در مجموع 2/20 میلیون بشكه در روز بوده و قرار است این ظرفیت تا 8 میلیون بشكه دیگر افزایش یابد.
صادرات نفت مخلوط لاوان از جزیره لاوان صورت می‌گیرد. این نفت دارای بالاترین كیفیت بوده اما تولید آن تنها حدود 100 هزار بشكه در روز است. ظرفیت بارگیری اسكله لاوان بین 25 تا 225 هزار تن وزن مرده است. ظرفیت ذخیره لاوان 5/5 میلیون بشكه است.
جزیره سیری، بارگیری نفت تولیدی فراساحلی از میدانی به همین نام را به عهده دارد. ظرفیت بارگیری اسكله سیری بین 80 تا 330 هزار تن وزن مرده است. ظرفیت ذخیره سیری 5/4 میلیون بشكه است.
سایر پایانه‌های صادراتی از جمله بندر ماهشهر و بند امام خمینی(ره) نزدیك پالایشگاه آبادان بوده و از آنها برای بارگیری محصولات پالایش شده استفاده می‌گردد. بندرعباس مهمترین پایانه صاردات نفت كوره است.
نكا بندری در دریای خزر است كه نفت وارداتی را از كشورهایی كه با ایران موافقت‌نامه سواپ دارند، دریافت می‌كنند. این بندر در سال 2003 با ظرفیت ذخیره یك میلیون بشكه احداث شده است.

نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 6 آذر 1392    | توسط: محمد خلیفه پور    | طبقه بندی: اخبار و گزارشات ویژه کارآفرینان،     | نظرات()